سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی

سوزن دوزی بلوچ چیست؟

سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی

سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی : هنر سوزن دوزی یا دوخته دوزی آراستن پارچه های ساده وسیله نگاره های چشم نواز و تبدیل آن ها به منسوجاتی با رنگ های متنوع و جذاب است. این هنر در میان بسیاری از اقوام و طوایف جهان مرسوم است. سوزن دوزی، که در اصطلاح محلی به آن «س ِوچن دوزی» نیز گفته می شود، از اصیل ترین هنرهای رایج در میان اقوام بلوچ است.

می توان گفت سوزن دوزی با صنعت تولید ابریشم رابطه ای مستقیم دارد و قراین تاریخی مبین آن است که در گذشته پرورش کرم ابریشم در بلوچستان معمول بوده و تجارت ابریشم بازار گرمی داشته است

تاریخچه سوزن دوزی بلوچ

سوزن دوزی از رایج ترین هنرهای شاخه صنایع دستی در میان زنان بلوچ ایرانی است. نقوش سوزن دوزی بلوچ، گرچه در ظاهر به گونه اشکال منظم هندسی بر روی پارچه نقش می بندد اما به طور معمول از میان عناصر طبیعی محیط برگرفته می شود.

تنوع، زیبایی و اصالت این نقوش از یک سو و پیوستگی قابل ملاحظه آن ها با طبیعت و محیط پیرامون از دیگر سو سبب شده است تا تأثیرپذیری این نگاره ها از اشکال طبیعی، این هنر را بسیار زیبا و جذاب کند.

شواهد نشان دهنده آن است که هنر سوزن دوزی بلوچ از اوایل اسلام در میان بلوچ ها وجود داشته و اوج این هنر زیبا در دوره ایلخانی  و خصوصا  دوره  تیموری و صفوی  بوده است.

سنت های قوم بلوچ از همین هنر ریشه گرفته است و هویت زنان بلوچ را در همین هنر میتوان یافت.

سوزن‌دوزی بلوچ هنر ظریف و پر سابقه‌ای است، که هیچ کس به درستی نمی‌داند از چه زمانی در ایران رواج یافته است و در کتب تاریخی کم‌تر از آن یاد شده است. با این وجود می‌توان گفت کار بلوچ‌دوزی که همان گل ابریشم دوخته بر پارچه‌هاست و در دوره‌ای با صنعت تولید ابریشم رابطه داشته است.

در بلوچستان مهم ترین شیوه تزئین لباس همین رودوزی زیبا می باشد که در نهایت دقت و ظرافت دوخته می شود.

پیراهن زنان با چهار قطعه تزئین می شود:

یک قطعه پیش سینه

دو قطعه سر آستین

یک قطعه در زیر پیش سینه که به طور عمودی تا پایین پیراهن دوخته می شود

جیب که در اصطلاح محلی به آن « پَندول » می گویند.

و پایین لباس ( پاچه شلوار ) نیز سوزن دوزی می شود.

 

قوم بلوچ و جایگاه اجتماعی زن در میان آنان

اقوام بلوچ از اقوام بزرگ ایرانی هستند که در منطقه بلوچستان سکنی دارند. کتیبه های بیستون و تخت جمشید از قدیمی ترین اسنادی است که در آن ها به این سرزمین اشاره شده است. در این آثار از بلوچستان با عنوان «ماکا» یا «م َک» یاد شده و این سرزمین چهاردهمین ایالت هخامنشی به شمار رفته است.

در کتیبه های عصر ساسانی از بلوچستان با نام «مکوران، مکران» نیز یاد شده است.

این اسامی تا قبل از اسلام در بین مردم معمول بود و امروزه هم در بسیاری از مناطق این سرزمین را با همین نام می خوانند. بنا به نظر برخی از محققان، اصطلاح بلوچستان از زمان نادرشاه در منابع فارسی پیدا شد. دلیل اصلی جانشینی این اصطلاح نفوذ قبایل بلوچ در منطقه و کمک های فراوانی بود که سران این قبایل به نادر شاه کردند.

سوزن دوزی در سالهای اخیر

امروزه این هنر به شکل سنتی ماندگار در بین بیشتر زنان بلوچ رواج دارد و در اکثر مناطق بلوچستان تولید محصولات سوزن دوزی متداول است. از مهم ترین این مراکز می توان به سراوان، سیب و سوران، گشت، کلگان، جالق ایرندگان، اسپکه، سورمیج، شهریانج، فنوج، هریدوک، کوپچ، پیپ، دامن، محمد آباد، چانف، مهنت، ورکات، قاسم آباد، مارندگان، خاش، مته سنگ، کله گان، بمپور، اسماعیل آباد و زاهدان اشاره کرد.

در هر کدام از مناطق چابهار، سرباز، سراوان، ایرانشهر، خاش و میرجاوه نوعی از سوزن‌دوزی مرسوم است. آیینه‌دوزی بیشتر در منطقه چابهار و سرباز مرسوم است. جَوَک‌دوزی مختص سراوان است و در خاش هم مورد استفاده قرار می‌گیرد. در ایرانشهر و روستاهای  اطراف آن، سوزن‌دوزی پرکار و پلیوار مرسوم است.

ویژگی های مشترکی نیز در نگاره های سوزن دوزی کلیه این مناطق قابل مشاهده است که شاخص ترین ویژگی آن استفاده از مجموعه گسترده ای از نقش های هندسی و خطوط شکسته است و خطوط منحنی و دایره در سوزن دوزی بلوچ به ندرت مورد استفاده قرار می گیرند. با توجه به ویژگی های صوری اغلب نگاره های سوزن دوزی، خاستگاه این نقش و نگارها را می توان در موضوعات زیر جستجو کرد:

عناصر طبیعت: تجلی شکل های ساده و درشت طبیعت پیرامون در آثار هنری اقوام بلوچ انعکاس گسترده ای یافته است. طبیعت خشک کویری، کوه های بلند و سخت، طوفان های شدید شن و سختی معیشت کشاورزی، در طول تاریخ موجب شده است تا خشونت فرم ها و زاویه های تیز در هنر این اقوام مخصوصا سوزن دوزی تجلی پیدا کند در این نقوش مثلث و زاویه اساس نقش ها را تشکیل می دهد. نگاره های گیاهی و حیوانی از مهم ترین عناصر مورد استفاده هستند که بازتاب فرهنگ کشاورزی، عشایری و دامپروری است.

زیور آلات: زرگری یکی از اصیل ترین هنرهای صناعی است که در نقوش سوزن دوزی بلوچ تجلی یافته است

عناصر مرتبط با اعضای بدن انسان: چشم یکی از مهم ترین اعضای بدن انسان است که به شکل های مختلف در خلق نگاره های سوزن دوزی به کار می رود

موضوعات ذهنی و تخیلی: تخیلات و آرزوها منشأ بخش دیگری از نقش های سوزن دوزی هستند.

مذهب و باورهای قومی: باورهای قومی و مذهبی از دیگر عوامل بسیار مهم در طراحی نگاره های سوزن دوزی است. داستان های حماسی، که نمایانگر روحیه رزم آوری و سلحشوری بلوچ هاست، بهترین تجلی خود را در فرم های تیز و زاویه دار و رنگ های گرم و قرمز پیدا می کند. ممنوعیت استفاده از نقش انسان در سوزن دوزی که نشئت گرفته از باورهای مذهبی و اسلامی است به عنوان یک قانون کلی در سوزن دوزی پذیرفته شده است

در سوزن دوزی بلوچ سه الگوی متداول دوخت به رکار، میان کار و کم کار رایج است. منظور از این نام های پ سه شیوه میزان تراکم نقوش سوزن دوزی روی پارچه است، به این ترتیب که اگر تمام پارچه مدنظر سوزن دوزی رکار» محسوب می شود، اما اگر بیشتر شود نوع دوخت «پ قسمت های پارچه سوزن دوزی شود و فواصل کمی باقی بماند، دوخت «میان کار» و اگر فواصل باقی مانده زیاد باشد نوع دوخت «کم کار» نامیده می شود

انواع طرح ها:

  • طرح های تاری: سه تاری، چهارتاری، شش تاری، هفت تاری و ده تاری.
  • طرح های گل
  • طرح های حاشیه یا اطراف گل
  • طرح های چشم
  • ابزار کار و وسایل زندگی
  • عناصر طبیعت مانند ماه و خورشید
  • حیوانات اهلی و وحشد مانند اسب، شتر، مرغ، خروس، بز و پلنگ که به نام های اسب گوش، مرغ پر، مرغ و خروس، صبرلو، اشتر، بز است.
  • پرندگان
  • خزندگان مانند مار

انواع نقوش سوزن دوزی بلوچ

تنوع در نقوش سوزن دوزی بلوچ از ویژگی های بارز آن است. گستردگی این نقش ونگارها که با تکرار تعداد بی شماری از نقوش هندسی صورت می گیرد نه تنها مانعی در خلاقیت زنان سوزن دوز به شمار نمی رود بلکه همواره آنان را به ابداع ترکیب هایی تازه وا می دارد. این ترکیب ها با الهام از طبیعت پیرامون و در پرتو رنگ آمیزی هایی بدیع جلوه ای بی همتا به هنر آنان بخشیده است و آن ها به طور سنتی از این نقوش برای تزیین لباس و وسایل زندگی استفاده می کنند. انعکاس پدیده های زندگی و طبیعت در سوزن دوزی بلوچ نقوش متنوعی را پدید آورده است که می توان آن ها را در چند بخش کلی دسته بندی کرد

نقوش هندسی در سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی

نقش های هندسی بیش ترین کاربرد را در سوزن دوزی زنان بلوچ دارد، به گونه ای که هماهنگی حاکم بر نقوش سوزن دوزی تا حد زیادی مرهون تناسبات سنجیده میان تعداد بی شماری از عناصر هندسی بنیادین مانند مثلث، مربع، لوزی و نظایر آن است. این نقش ها را می توان در دیگر هنرهای سنتی مانند سفال گری، زرگری و دیگر موارد مشاهده کرد. تنوع به کاررفته در این نقوش بسیار زیاد است و در عین سادگی بسیار زیبا و جذاب است. نمونه هایی از نقش های هندسی را می توان در تصویر ٣ مشاهده کرد

نقوش طبیعی در سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی

نقش های طبیعی (وابسته به طبیعت) در سوزن دوزی بلوچ را می توان در دو دسته نقوش گیاهی و حیوانی بررسی کرد. اساس این نقوش بر پایه نقش های هندسی نهاده شده است، اما بنا به تفکیک موضوعی و دارابودن تازگی های تصویری می توان آن ها را به صورت جداگانه بررسی کرد.

نقوش گیاهی در سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی

جذابیت های بصری نقش گل و تنوع موجود در آن، ذهن زن سوزن دوز را به نقش آفرینی صور نمادین انواع گل ها و گیاهان کشانده است و زن سوزن دوز بلوچ با خلاقیت قابل ملاحظه ای از کنارهم قراردادن چند مربع، لوزی، مثلث یا مستطیل انواع نگاره های گل وگیاه را می آفریند.

این نقش ها گاهی کاملا انتزاعی است . این نقوش گاهی نیز در شکل هایی کاملا واقع گرایانه ارائه می شود و زنان سوزن دوز با حفظ ویژگی های هندسی نقش ها طرح هایی ساده اما زیبا از گل های گوناگون را به تصویر می کشند. از عمده ترین این نقوش می توان به موارد ذیل اشاره کرد

کتروک ( (Katarok: شامل چند خط کوتاه است که روی کَت هم قرار گرفته و گل های ریزی را به شکل گل قاصدک ایجاد می کند

سوزن دوزی - طرح کتروک به شکل گل قاصدک
سوزن دوزی – طرح کتروک به شکل گل قاصدک

تِک (Tekk :(در زبان بلوچی به معنای گل است و از لوزی های منتظمی تشکیل شده که بر رأس هایشان مثلث های کوچکی قرار گرفته است. درون لوزی ها دایره های کوچکی مثل پرچم گل قرار دارد

سورن دوزی - طرح گل تک
سورن دوزی – طرح گل تک

گل سهر(Sohr) : طرحی است که با استفاده از چهار ضلعی و مثلث به شکلی متقارن طراحی شده است

بته: این نقش که به شکل لوزی طراحی شده است به صورتی نمادین طرح ساقه، برگ و شاخه را به تصویر می کشد.

سوزن دوزی طرح بته
سوزن دوزی طرح بته

گل چهاربرگی: این طرح در واقع نقش ساده شده یک گل است که از چهار لوزی همسان تشکیل شده و بر زمینه ای زیگزاگی واقع شده است. رو به روی گل یادشده و در حد فاصل دندانه های زیگزاگ، غنچه دوبرگی کوچکی که با استفاده از یک لوزی و دو ذوزنقه طراحی شده است قرار دارد. این طرح در سوزن دوزی بلوچ کاربرد بسیار زیادی دارد

سوزن دوزی - گل چهاربرگی
سوزن دوزی – گل چهاربرگی

گل هشت برگی: طرح کامل شده گل چهاربرگی است که به شکل های متنوع طراحی شده و به شکل شبکه ای از لوزی های به هم پیوسته گسترش می یابد. این طرح بیشتر در محصولاتی مانند پشتی، روبالشی، کیف، کوسن، رومیزی و نظایر آن کاربرد دارد

سوزن دوزی - گل هشت برگی
سوزن دوزی – گل هشت برگی

گل سرخ: نوعی علامت چلیپاست که بر قسمت داخلی رئوس آن مثلث های کوچکی قرار گرفته است

 

نقوش حیوانی

این نقش ها را می توان به دو دسته نقوش انتزاعی و واقع گرایانه تقسیم کرد

نقوش انتزاعی در سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی

این نقوش برگرفته از ویژگی های شاخص انواع حیواناتی است که بیشتر آن ها در خود منطقه بلوچستان وجود دارند. برای مثال «ک َ تار پادک» (Pâdak Kattar (به معنای پای حشره و «مرگ پانچ» (Pânč Morg (به معنای پای مرغ از این نمونه است.

کتار پادک (Pậdak Kattậr :(در زبان بلوچی به معنای پای حشره است و نگاره آن برگرفته از نقوش ساده هندسی به شکل یک دایره محصور در لوزی با زائده های گوناگون ُرکاربرد در سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی است. این نگاره نیز از نقوش پ زنان بلوچ است

هشتر دمب (Domb Hošter ُ :(یا دم شتر از اصلی ترین هشتِ نقوش مکمل در سوزن دوزی و جزو متداول ترین نقش های حیوانی رایج در سوزن دوزی بلوچ است

(ُمرگ پانچ (Panč Morg :(به معنی پای مرغ است و طرح ساده شده و هندسی آن تصویری نمادین از این موضوع را ارائه می دهد

بال کبوتر: طرحی است مرکب از دو لوزی و یک دایره که در هر رأس بزرگ لوزی اشکالی به صورت بال طراحی شده است

سوزن دوزی - نقوش حیوانی
سوزن دوزی – نقوش حیوانی
نقوش واقع گرایانه در سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی

نقش های واقع گرایانه حیوانات گوناگون بیشتر بر دست بافته های عشایری اقوام بلوچ از قبیل نمکدان، سفره، گلیم و فرش کاربرد دارد و استفاده از آن ها پیش تر روی سوزن دوزی ها متداول نبوده است، اما در سال های اخیر استفاده از این نقوش به صورتی بسیار محدود بر روی برخی محصولات سوزن دوزی مانند پشتی، پرده و رومیزی مشاهده می شود. این نقش ها به صورتی بسیار ساده طراحی می شود و هرچند ویژگی های واقع گرایانه در آن ها با شیوه طراحی نقش های سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی بسیار متفاوت است قاعده کاربرد نقوش هندسی همچنان در آن ها به چشم می خورد. (این نقش ها شامل تعدادی از حیوانات موجود در منطقه بلوچستان ُ است و حیواناتی از قبیل مرغ، شتر و بز را دربرمی گیرد. این نقش ها در لباس استفاده نمی شود.

عناصر طبیعی تجلی طبیعت در نقوش سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی فقط به موارد ذکر شده محدود نمی شود، بلکه طیف وسیعی از اشکالی را دربرمی گیرد که بازتاب سایر پدیده های طبیعی شامل کوه، رود، و نظایر آن است. نقش چپراس(Čaprậs (از مشهورترین آن هاست و از نوارهای زیگزاگی که به موازات هم قرار گرفته تشکیل شده است.

این نقش بیان ساده ای از امواج آب و حرکت آن است. این طرح را معمولا با دو رنگ متضاد می دوزند و از نقوشی است که در سوزن دوزی لباس استفاده نمی شود.. نمونه های ارائه شده مواردی است که از بطن آثار هنری اقوام بلوچ با توجه به ساختار زیبایی شناختی و کاربردی محصولات سوزن دوزی برای ارائه هنر منحصر به فرد آنان اخذ شده است.

ویژگی کاربردی این محصولات محدودیت های قابل ملاحظه ای را درخصوص شیوه طراحی نقوش به ارمغان می آورد که متأثر از فرهنگ و باورهای مذهبی این اقوام است، مانند ممنوعیت استفاده از نقش انسان که طی سال های متمادی همچنان اعمال می شود و از این نظر کاملا پذیرفته شده است.

به همین دلیل، زنان هنرمند بلوچ در جستجوی تزیینات ایده آل خویش با کنار هم قرار دادن تعداد بی شماری از عناصر بصری ساده و ابتدایی نقوشی کاملا خلاقانه را پدید می آورند. نقوش طبیعی را می توان مصادیق مناسبی از توجه بانوان هنرمند بلوچ به این ویژگی ها دانست.

آن ها ضمن هماهنگ ساختن ساختار صوری نقوش طبیعی با سایر نقش های هندسی فضای منسجم و یکپارچه ای را ایجاد می کنند که از نظر نگرنده کاملا موزون و هماهنگ به نظر می رسد و از این منظر فضای حقیقی طبیعت با فضای مجازی این آثار در ذهن بیننده تداوم می یابد.

بدین ترتیب، زن هنرمند بلوچ با استفاده از عناصر طبیعی امکان آن را می یابد که هنر ارزنده خویش را به نحو شایسته ای به مخاطب ارائه کند.

ارتباط این آثار با فرهنگ رایج و فضای پیرامون از ارزش های قابل ملاحظه این هنر صناعی است. علاقه بی حد زنان بلوچ به آراستگی و زیبایی همراه با درایت و خلاقیتی قابل ملاحظه هنر منحصر به فردی را پدید آورده که سرشار از عشقی بی پایان به زندگی و طبیعت الهام بخش پیرامون آن هاست. نمونه ای از بازتاب عناصر طبیعی در نگاره های سوزن دوزی در جدول زیر قابل مشاهده است.

مواد اولیه بلوچ دوزی

  1. نخ

    مواد اولیه‌ی سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی نخ و پارچه است . سوزن‌دوزان برحسب امکانات و سلیقه‌ از نخ دمسه ( D. M .C ) ،‌نخ‌های رنگین ابریشم ،‌ نخ‌های پاکستانی و یا ازنخ‌های ویسکوز دولا ( ماده‌ای است شبیه ابریشم که هنگام تابانیدن نخ پنبه به جهت استحکام به همراه آن تابیده می‌شود .)

  1. پارچه

    پارچه‌های مورد مصرف در سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی نیز عبارتند از : گاندی ،‌ نساجی مازندران ، فاستونی ، ایران برگ و اصولاً کلیه‌ ی پارچه‌های کتانی و پنبه‌ای که عموماً از بازارهای پاکستان ( به دلیل استحکام ،‌ فراوانی و ارزانی آنها ) تهیه می‌گردد.
    پارچه‌هایی که در سوزن دوزی بلوچ مورد استفاده قرار می‌گیرد ،‌ باید دارای دو ویژگی عمده جهت سهولت دوخت باشد :

  • دارای تار و پودی مشخص باشد .
  • دارای تار و پودی راست باشد . ( کج راه نباشد )

 

از تکنیک‌های دوخت نیز می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

  • دور دوزی « برای انتقال طرح بر روی پارچه »
  • پردوزی « ظریف دوزی » .
  • پلیوار دوزی که پریوار دوزی هم گفته می شود.
  • گراف دوزی « آسان تانکه یا افغانی دوزی »
  • آئینه دوزی « پیت دوزی »
  • جَوَک دوزی یا جَبک دوزی

در سیستان و بلوچستان بلوچ دوزی به دو روش بر روی پارچه دوخته می‌شود:

  1. چپ دوز یا پشت کار که تارو پود پارچه شمرده شده و نقش اندازی می‌شود. که از لحاظ قدمت و قیمت باارزشتر و گرانتر است.
  2. راست دوز که با مهر نقش بلوچ دوزی روی پارچه انتقال و دوخته می‌شود که بیشتر افغان‌ها به این روش می‌دوزند ، چون کار سریعتر به اتمام می‌رسد و قیمتش هم ارزانتر است.

سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی در سایر کشورها

سوزن دوزی در میان بلوچان کشورهای پاکستان ، افغانستان و ترکمنستان نیز رواج دارد که سوزن دوزی بلوچان افغان شباهت زیادی با سوزن دوزی ترکمنستان دارد اما سوزن دوزی پاکستان همانند سوزن دوزی ایرانی از ظرافت و لطافت ویژه ای برخوردار است و تنوع بالای رنگ های سوزن دوزی بلوچی وهمچنین استفاده از نقوش تاریخی و رمز آلود بر جذابیت سوزن دوزی بلوچی افزوده است..

مراکز تولید سوزن دوزی بلوچ یا بلوچ دوزی

مشهد ، تهران ، اصفهان بیشتر اهالی بومی سیستان و بلوچستان و روستاهای شهرستان سراوان و ایرانشهر به این هنر مشغول هستند.

محصولاتی که با سوزن دوزی آمیخته میشوند.

از نمونه های سوزن دوزی، فراورده های تکمیلی نظیر: کیف، جای جوراب، قوطی سیگار، کیف بغلی، کیف پول خرد، جلد عینک، جای کلید، جای دستمال کاغذی، دستمال سفره، شلوار، کت، مانتو، کراوات، پارچه، کفش، کمربند، کیف، آباژور، چکمه، شلیته، بلوز، کاپشن، جلد آلبوم، قاب عکس و … تهیه می شود.

 

فروشگاه صنایع دستی ره زر

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

تامین کن و به من اطلاع بده اگر می خواهید این کالا را داشته باشید ایمیل خود را در کادر پایین وارد کنید تا بازاریابان ما کالا را برای شما تامین کنند. ما تمام تلاشمان را می کنیم تا این محصول را تامین کرده و به دست شما برسانیم
Email چه تعداد از این کالا را می خواهید؟ We won't share your address with anybody else.
X